Nhưng liệu có phải lúc nào ta cũng nên bài trừ cái sai, sự thất bại? Giới công nghệ lại nhìn chuyện này theo cách ngược hẳn. Không ai kỳ vọng một phần mềm vừa ra mắt đã hoàn hảo, nó luôn ở trạng thái “Beta”, nghĩa là đang được thử, đang được sửa, và việc đó được xem là điều hoàn toàn bình thường. Khi áp dụng góc nhìn ấy vào chính con người, bạn có biết mình đang ở trong “giai đoạn thử nghiệm vĩnh viễn”? Ai cũng là một quá trình hoàn thiện không ngừng, không bao giờ kết thúc. Theo Reid Hoffman và Ben Casnocha, tư duy này là chìa khóa thành công trong môi trường kinh doanh toàn cầu cạnh tranh ngày nay. Khi ấy, tư duy Beta chính là việc xem chính mình và các dự án của mình luôn đang trong quá trình hoàn thiện, để mỗi lần sai trở thành một mẩu dữ liệu hữu ích thay vì một vết nhơ cần giấu đi. 

Bìa sách The Startup of You của Reid Hoffman (đồng sáng lập LinkedIn) và Ben Casnocha, nơi khái niệm “permanent beta” lần đầu được đặt tên (Nguồn: Amazon.com)

Thế nào là tư duy Beta?

Một dự án bị từ chối, một bài thi trượt, một cuộc phỏng vấn không đến đâu là điều mà ai cũng muốn tránh né. Và rất khó để người nản lòng học được gì sau những thất bại ấy. Nhưng với người mang Tư duy Beta, đó như là một cơ hội, một phép thử có ý nghĩa riêng biệt: đo lường phản ứng, đo lường các biến số, rồi trả lại kết quả để chỉnh sửa cho lần sau.

James Dyson từng thử nghiệm hơn năm nghìn bản mẫu trong nhiều năm trời trước khi tạo ra được chiếc máy hút bụi ưng ý. Thomas Edison, sau hàng nghìn lần thử chế tạo dây tóc bóng đèn, nghe kể lại đã trả lời rằng mình không hề thất bại – chỉ là vừa khám phá thêm một cách nữa không hoạt động mà thôi. Cả hai câu chuyện đều gợi lên một điều: cái sai là một phép đo, và mỗi lần đo là một lần ta thu hẹp khoảng cách đến đáp án đúng. Bradatan gọi tên cội rễ của lối nhìn này bằng ngôn ngữ triết học: ông cho rằng cách chúng ta hiểu về thất bại mới là thứ định hình nên con người mình, nhiều hơn hẳn những thành công vốn chỉ mang tính bổ trợ và dễ phai mờ.

Đừng đợi ý tưởng chín muồi rồi mới bắt tay vào làm

Thử trước, hoàn thiện sau, tinh thần ấy còn mở ra một lối làm việc mà người ta gọi là “khởi nghiệp ngay trong lòng tổ chức” (intrapreneurship). Bạn có thể thử nghiệm một ý tưởng mới ngay tại nơi mình đang làm, với mức rủi ro thấp hơn nhiều so với chuyện tự mình bỏ vốn ra làm riêng. Gmail từng mang dòng chữ “beta” trên logo suốt năm năm ròng, trước khi Google chính thức gỡ bỏ nó, đánh dấu sản phẩm đã thoát khỏi giai đoạn thử nghiệm. Facebook thời sơ khai vận hành theo phương châm “Hành động thật nhanh, phá vỡ mọi thứ” (move fast and break things) – cứ làm, để vỡ, rồi sửa. Cứ khư khư chờ cho ý tưởng hoàn hảo mới chịu trình bày, thì rất có thể nó sẽ chẳng bao giờ được nhìn thấy ánh sáng. Dám đưa ra một bản phác thô, sẵn lòng nhận góp ý, rồi sửa và trình bày lại mới là cách học nhanh nhất và cũng là cách khiến ta ít phải trả giá nhất.

Khẩu hiệu “Move Fast and Break Things” từng là kim chỉ nam của Facebook thời sơ khai, do Mark Zuckerberg đặt ra. (Nguồn: Medium.com)

Logic này lại càng trở nên quan trọng trong kỷ nguyên AI. Máy móc có thể tạo ra một câu trả lời “đúng” gần như tức thì. Cái mà con người còn giữ được, chính là khả năng học từ những cú vấp theo một cách rất riêng, đó là học qua sự bối rối, qua cảm giác lệch pha với kỳ vọng ban đầu, qua việc phải tự định hình lại chính mình sau mỗi lần thất bại. Giá trị của con người lúc này, khác với máy móc, nằm ở việc ta rút ra được điều gì và phát triển thế nào sau mỗi lần thất bại, chứ không phải ở việc đưa ra được đáp án đúng ngay từ câu đầu tiên. 

Nhưng tư duy beta không chỉ nằm trong chuyện khởi nghiệp. Nó còn len lỏi vào cách người ta chọn sống. Học một ngoại ngữ, tập một môn thể thao, bắt đầu một thói quen mới – thay vì chờ đủ giáo trình, đủ dụng cụ hay đủ quyết tâm, nhiều người đơn giản là cứ thử trước đã. Phát âm sai vài lần, tự nghe lại và sửa dần. Ngay cả những cầu thủ, vận động viên vĩ đại nhất đều bắt đầu từ việc vào sân, vấp ngã, rồi đứng lên. Bản beta của chính mình cũng xứng đáng được đưa ra thử nghiệm như bất kỳ sản phẩm công nghệ nào. Thậm chí, trong những quyết định lớn hơn của đời người như việc chọn nghề, chọn lối sống, hay chọn cách yêu thương, người mang tư duy beta không tìm kiếm một đáp án hoàn hảo bất biến. Họ chấp nhận rằng mình có thể sai, và xem mỗi lần nhận ra cái sai là một lần tiến gần hơn tới phiên bản đúng đắn hơn của chính mình. Bởi suy cho cùng, trưởng thành là học cách dám bước vào những phép thử liên tục để hiểu mình hơn.

Cẩn thận trước những thất bại mang tính hô hào

Những lời kêu gọi “hãy cứ thất bại” dường như chẳng có gì mới mẻ. Nó đã được những người thành công nhất mà sử sách có thể ghi lại lan tỏa, lẫn len lỏi vào trong cuộc chuyện trò hằng ngày của những con người bình thường nhất. Tuy nhiên, khi nhìn nhận về sự thất bại, có một cái bẫy mà Bradatan không ngần ngại gọi thẳng tên. Ngay từ lời tựa cuốn sách “Ngợi ca sự thất bại: Bốn bài học về đức khiêm hạ”, ông chỉ ra cách các diễn giả self-help, các CEO đã về hưu hay những “phù thủy” marketing đang biến thất bại thành một món hàng thời thượng. Họ đóng gói nó lại, bán ra như một bậc đệm chắc chắn dẫn đến thành công. Ông gọi đó là thất bại giả tưởng, một kiểu tự lừa dối được khoác lên mình cái tên mỹ miều hơn.

Bìa ấn bản tiếng Việt Ngợi ca sự thất bại: Bốn bài học về lòng khiêm hạ của Costica Bradatan, do Trần Ngọc Hiếu dịch. (Nguồn: Nhà sách Tri Văn)

Ranh giới vị triết gia vạch ra thật ra rất gọn: thất bại thật bao giờ cũng đi cùng sự khiêm hạ, một thái độ biết lùi lại trước thực tại. Một câu chuyện thất bại chỉ được kể để tô điểm cho chiến thắng phía sau, không để lại một vết nứt nào trong cách người kể nhìn nhận chính mình, thì vẫn chưa chạm tới giá trị thực sự giúp con người tỉnh ngộ. 

Vậy tư duy Beta có phải là cách tiếp cận đúng đắn về sự thất bại, khi luôn khuyên con người cứ thử và chấp nhận cái sai? Câu trả lời không nằm ở chỗ bạn thất bại bao nhiêu lần, mà ở thái độ bạn mang vào mỗi lần thất bại ấy. Điều Bradatan thực sự quan tâm không phải là câu chuyện thành công đợi ở cuối đường. Ông không cổ vũ việc “thất bại để thành công rực rỡ hơn”, hay như quan niệm của ông cha ta “thất bại là mẹ thành công” theo một quy luật nhân quả thông thường. Điều ông muốn nói sâu xa hơn: thất bại là cánh cửa dẫn vào đức khiêm hạ, là khoảnh khắc con người buộc phải buông bỏ ảo tưởng về cái tôi toàn năng, về khả năng kiểm soát tuyệt đối, để nhận ra thân phận hữu hạn của mình, một thân phận luôn mong manh trước cơ thể hay đổ vỡ, trước những biến động chính trị, trước các mối quan hệ bất toàn, và sau cùng là trước cái chết.

Đặt trong ánh sáng ấy, tư duy Beta không đơn thuần là một phương pháp luận để cải tiến sản phẩm. Nó giống một thái độ sống hơn: dám tung ra một bản chưa hoàn thiện, chấp nhận để người khác nhìn thấy những đường nứt trong suy nghĩ của mình, lắng nghe phản hồi, rồi lặng lẽ chỉnh sửa. Không phải để chứng tỏ mình giỏi giang, mà là để học cách sống chung với sự bất toàn. Mỗi lần nhận ra “mình đã sai” là một lần va chạm với giới hạn của chính mình, và trong cú va chạm ấy, con người dần trở nên khiêm hạ hơn, thực hơn, gần với con người thật của mình hơn. Đó mới là cách nhìn nhận sự thất bại một cách đúng đắn.

Tin, ảnh: Ban Chăm sóc người học (DSA)

Tài liệu tham khảo

Bradatan, C. (2023). In praise of failure: Four lessons in humility. Harvard University Press.

Keplesky, B. (2012, March 11). Reid Hoffman, permanent beta and the startup of you. Entrepreneur. https://www.entrepreneur.com/living/reid-hoffman-permanent-beta-and-the-startup-of-you/223099